Haikutool

Ik zat in mijn lab en bedacht: haiku’s schrijven is eigenlijk geloven dat in alles poëzie zit, zelfs in de meest lelijke dingen. En dat dan kort, maar treffend trachten te verwoorden, zodanig dat iemand anders die poëzie ook kan zien. Zelfs in de meest lelijke dingen.

door Geert De Kockere

Ik schrok in eerste instantie wat van het woord ‘geloven’ waar ik bij uitgekomen was. Zo gezien zou je haiku immers ook een ‘religie’ kunnen noemen. Maar klopt dat dan wel met de etymologie van het woord ‘religie’ vroeg ik mij af. In het HAIKULAB onderzocht ik dat verder.

RELIGIE

Over de etymologie van het woord ‘religie’ bestaat geen eensgezindheid, leerde ik. Men weet dus niet precies waar het woord vandaan komt. Er zijn verschillende opvattingen, waaronder een aantal boeiende uit de klassieke oudheid. Volg ik Cicero, dan stamt ‘religie’ af van ‘relegere’, wat herlezen, nauwgezet in acht nemen, overdoen betekent. Mijn verbazing was groot! Zo kwam ik ineens wel heel dicht bij Bashõ: yoku mireba, als je goed kijkt.

Cicero typeert in zijn geschriften religie dan als het voortdurend en ijverig in acht nemen van alles wat op de verering van de goden betrekking heeft. Pas op het allerlaatste moment van deze typering komen dus de goden in beeld. Als we dan bekijken wie die Romeinse goden precies waren of wat ze voorstelden, dan komen we veelal bij de natuur terecht, vaak de onverklaarbare fenomenen. De goden waren in grote mate namelijk een verpersoonlijking van natuurlijke krachten en elementen.

Toegepast op de typering van Cicero zou je dan kunnen stellen: religie is het voortdurend en ijverig in acht nemen van alles wat op de verheerlijking van natuurlijke elementen betrekking heeft. Zitten we dan al niet dicht bij wat een haiku is? Haiku als relegere dus: het herlezen, het nauwgezet in acht nemen en het overdoen van natuurlijke elementen en bij uitbreiding daarvan ook van de mens als onderdeel van die natuur.

Deze boeiende ontdekking leverde mij drie belangrijke elementen op:

  • Haiku is om te beginnen herlezen: even stilstaan bij de dingen en ze opnieuw en/of anders bekijken.
  •  Haiku is vervolgens nauwgezet in acht nemen: bewust aandacht hebben voor details waaraan je gewoonlijk voorbijgaat.
  • Haiku is ten slotte overdoen: wat je in acht nam opnieuw verwoorden, zodat het voortaan ook anders gezien kan worden.

Hiermee kom ik al een heel eind om een haiku te definiëren, stelde ik vast. Ik haakte de drie elementen in het lab aan elkaar en kwam zo tot de volgende, nieuwe formule die het schrijven van haiku’s definieert in één enkele zin:

Haiku’s schrijven is geloven dat in alle dingen poëzie zit, ze herlezen, nauwgezet in acht nemen en zodanig herschrijven dat de lezer zelf in één flits die poëzie kan zien.

Aan de religie voegde ik dus zelf nog een aantal kleine, maar belangrijke elementen toe om tot de formule te komen:

  • Alle (dingen): geloven dus dat er overal poëzie in zit, zelfs nog in de meest lelijke, afschuwelijke, erge of verdrietige dingen.
  • Zelf: de lezer moet zelf de poëzie kunnen zien in de haiku, je mag ze als dichter niet expliciet uitschrijven, maar ze alleen maar zo goed mogelijk tonen, laten zien. Wijs en ga uit de weg!
  • Eén flits: de haiku moet zo zijn geschreven dat de lezer maar één ogenblik nodig heeft om het beschreven moment of tafereel te zien. Daarom kan het ook nooit om meerdere momenten of taferelen tegelijk gaan. Die kun je namelijk nooit in één flits belichten.
  • Kan (zien): je mag een zekere inspanning van de lezer verwachten. Hij moet openstaan, de poëzie willen zien, bereid zijn om mee te kijken met de dichter, ook te herlezen en in acht te nemen. De dichter schept enkel zo goed hij kan de mogelijkheid om ze te zien. Het zien zelf moet uiteindelijk van de lezer komen.

Een haiku is als gevolg van deze formule dan een kort en poëtisch geformuleerd tekstje over iets, dat je toelaat om het in een flits te zien en wel zodanig dat je het zelf als bijzonder, poëtisch ervaart.

HAIKUTOOL

Op basis van deze definitie zou je dan een eenvoudig tool kunnen hanteren om snel een idee te krijgen of je een haiku hebt geschreven of niet. De tool bestaat uit vijf eenvoudige vragen die je (als lezer) positief moet kunnen beantwoorden.

1. Is het een kort tekstje? → check
2. Is het poëtisch, mooi geformuleerd? → check
3. Zie ik het tafereel in een flits? → check
4. Zie ik zelf de poëzie? → check
5. Ervaar ik het tafereel als bijzonder? → check