Haiku dorama

De oosterse haiku wordt door poëzieliefhebbers in het westen weleens een gebrek aan empathie, aan gevoel, aan dramatiek verweten. Dramatiek, afgeleid van het Oudgriekse woord δράμα dat handeling betekent. De klassieke haiku wordt daarom door westerlingen vaak als te statisch (lees: te saai) ervaren en daarom gemeden of niet geliefd. En dus ging ik in het HAIKULAB op zoek naar een mogelijkheid om er wat meer dramatiek in te brengen, in te mengen als het ware. Als een nieuwe vorm van de haiku, een meer ‘theatrale’ vorm.

door Geert De Kockere

Mijn zoektocht en enkele experimenten mondden uit in het ontwerpen van een nieuwe variant van de klassieke haiku met een heel specifieke opbouw, heel eigen kenmerken en een aparte typo. Concrete regels dus, die het schrijven ervan houvast bieden en vergemakkelijken. Omdat er in deze nieuwe vorm meer drama, meer toneel schuilt dan in de klassieke haiku, noem ik hem daarom de haiku dorama. Dorama is Japans voor drama. Eventueel kan die naam ook nog worden afgekort tot dorama.

DE REGELS

#1. Het decor met rekwisieten

De 1ste regel van de haiku dorama telt 5 lettergrepen en bestaat uit losse woorden, waartussen toch een zeker verband is of op z’n minst gesuggereerd wordt. Die 1ste regel wil vooral een snelle impressie scheppen, de context tonen, het decor opbouwen, de rekwisieten klaarzetten. De losse woorden bieden de mogelijkheid om zonder grammaticale afleiding een sterke en snelle impressie te geven. Door het ontbreken van lidwoorden, adjectieven, voegwoorden of andere bijvoegsels kun je in die 1ste regel ook meer (gedachten) kwijt dan normaal, wat de haiku rijker of ruimer kan maken.

Zie dus de 1ste regel als het klaarzetten van het decor (met enkele rekwisieten), om dan van daaruit een toneeltje op te bouwen en te regisseren.

#2. De tussengedachte

De 2de regel van 7 lettergrepen is een soort van tussengedachte. Vandaar dat hij tussen twee gedachtestreepjes wordt geschreven. Deze regel wordt in tegenstelling tot de 1ste regel wel als een vrij normale zin geformuleerd, zij het eerder in een beknopte vorm. Dat wil zeggen dat er bijvoorbeeld niet altijd een persoonsvorm nodig is. Maar hij leest wel vrij vloeiend, normaal en is geen opeeenstapeling van woorden zoals de 1ste regel. Typerend voor deze 2de regel is dat hij ook los een betekenis heeft, een afgerond geheel vormt, ons een beeld toont, een situatie schetst, een ervaring vat, een belevenis laat lezen.

#3. De duiding of moraal

De 3de en afsluitende regel van de haiku dorama telt weer 5 lettergrepen en geeft een soort duiding aan de voorbije regels, aan de impressie, breidt ze uit, toont waar het om te doen is, maakt een besluit, geeft een antwoord. De 3de regel is in die zin dus afrondend en brengt verduidelijking. Tegelijk kan ook deze regel als een afzonderlijke regel gelezen worden.

#4. Twee minihaiku’s

Bijzonder en iet of wat magisch aan de haiku dorama, is dat niet alleen elke regel van de haiku afzonderlijk kan bestaan en moet kunnen gelezen worden, maar ook dat de 2de regel kan worden weggelaten en de 1ste en 3de regel dan samen een minihaiku vormen van 10 lettergrepen. Een haiku binnen de haiku dus. Dat stemt goed overeen met het idee dat de 2de regel een tussengedachte is. Meer nog: ook de 2de en 3de regel vormen binnen de haiku dorama samen een nieuwe haiku van 12 lettergrepen, een tanshuku dus. Kortom: een belangrijke en zelfs bepalende en bijzondere eigenschap van de haiku dorama is dat hij nog twee minihaiku’s omvat: 1ste/3de regel en 2de/3de regel.

#5. Geen leestekens

Typografisch gebruiken we voor deze vorm van haiku geen hoofdletters en ook geen leestekens (op de gedachtestreepjes voor de tweede regel na dan). Dat zorgt ervoor dat de lezer zelf nog in gedachten leestekens mag plaatsen waar er volgens hem zouden kunnen of moeten staan. Een punt of een uitroepteken? De lezer beslist. Een vraagteken? Als de lezer dat wil. Dat maakt de lezing van de haiku mogelijks groter, boeiender, voor meer interpretaties vatbaar.

VOORBEELDEN

merel lijster vink
– een tuin zonder kerkstoelen –
een voorjaarsmis klinkt

avond samen rood
– twee glazen wijn op tafel –
morsen doen we straks

zon gevel schaduw
– ach, zie ons samen zoenen –
geen wolk wordt voorspeld

herfst stad dak kauwen
– een grijze lucht vol gekraai –
geen plaats voor een meeuw

bos hei paardenrug
– een ruiter afgezadeld –
de zon schijnt met glans

SPELENDERWIJS

Veel van deze haiku dorama zullen op het eerste zicht een wat meer gesloten karakter hebben en in die zin ook meer overeenkomen met onze westerse manier van poëzie schrijven, verdichten. Vooral door de wat cryptische 1ste regel van slechts enkele losse woorden. Het is dan aan de lezer om de haiku te ontsluiten en er zijn eigen verhaal in te lezen, er zijn eigen draai aan te geven, er zichzelf in te verzinnen. De haiku dorama is dus (nog) meer voor een eigen interpretatie vatbaar dan de klassieke haiku. Sommigen houden daarvan, anderen worden er eerder gek van. De haiku dorama is in die zin een mooie afwisseling met de andere vormen van haiku om het geheel van het haikulandschap verder te verruimen en er (nog) meer diversiteit in te brengen. En dit keer met een typisch westers tintje.

De vrij strikte en eenvoudig te volgen regels van de haiku dorama maken dat hij redelijk makkelijk aan te leren valt. Er is een vaste structuur en die hoef je alleen maar ‘in te vullen’. Het heeft wat weg van puzzelen: de juiste stukjes zoeken en ze op de juiste plek leggen. In die zin sluit de haiku dorama ook aan bij het volksvermaak dat het schrijven van haiku’s in Japan lange tijd was, een spel. De poëzie die de dichter erin weet te leggen, is dan de kunst van deze haiku en die is natuurlijk moeilijker tot niet aan te leren.

Hoewel geheel nieuw oogt de haiku dorama als een klassieke haiku en kan hij dus ook door klassieke haikudichters omarmd worden. Het blijft vanop een afstand gezien een ‘gewone’ haiku van 5-7-5 lettergrepen, met een heel keurige snijding en een vrij strak metrum. Alleen de stijl wijkt wat af.

NIEUWE WOORDEN

Het meer speelse karakter van de haiku dorama kan vooral ook in de 1ste regel worden doorgetrokken. Meer dan in andere haiku’s kun je er spelen met de losse woorden, het ritme, de klank, alliteraties. Je kunt er eens gek én poëtisch mee doen. Zoals in deze, luister naar jezelf als je hem uitspreekt:

zondag bakker rij
– verse broodjes in een zak –
en het weerbericht

Soms kun je van die 1ste regel als het ware een nieuw woord maken. In de bovenstaande haiku dorama is dat dan zondagbakkerrij of zondagbakkerij. En dan kun je er je fantasie op loslaten: is een zondagbakkerij anders dan een weekdagbakkerij? Hoe anders dan? Het kan bij het maken van een haiku dorama een uitdaging zijn om de 1ste regel zo te vormen dat hij niet alleen inhoudelijk interessant is, maar tegelijk ook aaneengeschreven een nieuw woord oplevert. Hieronder nog enkele voorbeelden: een nieuw woord voor ‘hemel’, een speciale stilte en een bijzondere plek.

schapen wolken wei
– ’s avonds blatend naar de stal –
ook de hemel vol

zomer regen stil
– niet één radio die speelt –
ergens toch een kind

avond donker bos
– onze eerste zoen ontstond –
een glimworm licht op

In enkele haiku dorama van een leerling vond ik volgende leuke, nieuwe woorden: een feestchineestoetje en een meloenwaterzon.

UITDAGING

De uitdaging van de haiku dorama is vooral ook hoe je dubbele lezingen kunt uitlokken, hoe je in de haiku dorama een dubbele bodem kunt leggen zonder dat het echt opvalt. Meer suggereren dus dan zeggen. Interessant hierbij is dat je naast de eigenlijke dorama nog over twee extra minihaiku’s beschikt om dat te doen: 1ste/3de regel en 2de/3de regel. Daarvan moet je trachten gebruik te maken.

teevee film einde
– en moeder gaat nu slapen –
vader al the end

Is het hier gelukt? Wat lees je (allemaal)?

ZELFTEST

Om zelf te bepalen of je een goeie en echte haiku dorama hebt geschreven, kun je een aantal zelftesten uitvoeren:

  1. Zelfstandige 2de regel: lees de 2de regel los van de andere twee regels. Is het een volwaardige regel? Heeft hij los nog een betekenis, is het nog min of meer een zelfstandige zin, kan de regel op zich bestaan? Indien dat niet zo is, dan heb je geen goeie haiku dorama geschreven. Test dit eens uit met de voorbeelden hierboven.
  2. Minihaiku 1: lees de 1ste en 3de regel van je haiku dorama na elkaar. Laat er dus de 2de regel van tussenuit. Heb je dan nog een volwaardige minihaiku van 10 lettergrepen die iets betekent en ook taalkundig mooi klinkt? Zoniet dan heb je geen goeie haiku dorama geschreven. Test ook dit eens uit met de voorbeelden.
  3. Minihaiku 2, de tanshuku: lees de 2de en 3de regel van je haiku dorama na elkaar. Heb je ook nu nog een volwaardige minihaiku van 12 lettergrepen, een tanshuku dus? Zoniet, dan heb je geen goeie haiku dorama geschreven. Doe de test met de voorbeelden.

CONCLUSIE

De haiku dorama is een speelse aanvulling op de klassieke haiku. Omwille van zijn grotere dramatiek en het wat speelsere karakter van de 1ste regel sluit hij iets meer aan bij de westerse poëzie dan de klassieke haiku, wat hem bij onervaren lezers van haiku misschien wat sympathieker maakt.Hij is vooral ook leuk om te maken, meer een spel nog en daarom geschikt om in groep te beoefenen en op zoek te gaan naar elkaars nieuw gevormde woorden door de eerste regel. En dan maar fantaseren.

NOG ENKELE VOORBEELDEN

moeten willen staan
– de boerin wast haar handen –
een lam in de stal

avond tuin alleen
– alle stoelen staan nu leeg –
wijn op overschot

jagers sneeuw spoor bloed
– volg het aangeschoten wild –
daarginds waart de dood

middag bord stilte
– tafel heel alleen gedekt –
ik eet op jouw plaats

stad kerk torenspits
– het vastgeroeste haantje –
en een nieuwe wind

avond winden riet
– het blad toont ons waar naartoe –
wijzend wordt het stil

film buurman popcorn
– het smekken houdt ineens op –
een spannend moment

herfst regen stormwind
– de notelaar geeft toch toe –
laatste bladeren

De tanshuku

Tijdens mijn experimenten in het lab stelde ik op een bepaald moment vast dat de meeste experimentele haiku’s die eruit voortvloeiden 12 lettergrepen telden. Tiens, dacht ik. Zou dat toeval zijn? Ze waren hoe dan ook allemaal korter dan de klassieke haiku van 17 lettergrepen. Ik nam er een paar oude haiku’s bij uit het bakje niet-goed-genoeg en trachtte ze te herschrijven in 12 lettergrepen. Vreemd genoeg vielen ze ineens wel in hun plooi en werden het goeie haiku’s. Alleen hadden ze dus niet de traditionele 17 lettergrepen.

door Geert De Kockere

Ik experimenteerde verder met deze verkorte vorm en kon na een poosje alleen maar besluiten dat de verkorte versie van de klassieke haiku vaak sneller en dichter bij de zuivere haikuziel kwam dan de ‘normale’ haiku’s van 17 lettergrepen. Ineens leek het wel of er in veel haiku’s van 17 lettergrepen onnodige ballast zat, extra blabla als vulling. De verkorte haiku’s schenen haast vanzelf meer poëzie uit te stralen. Ik legde het idee voor aan de Haikugenoten van het Haikugenotschap Ya. Sommige gingen ermee aan de slag en schreven haiku’s van 12 lettergrepen.

Groot was mijn verbazing toen bleek dat zij in die vorm makkelijker betere haiku’s schreven dan voordien. Dit kon haast geen toeval meer zijn. Ook bestaande haiku’s die ze eerder schreven, werden bij wijze van experiment omgevormd tot een kortere versie van 12 lettergrepen en bijna iedereen was het erover eens: die verkorte versies waren vaak sterker en meestal poëtischer dan de oorspronkelijke van 17 lettergrepen.

NIEUWE VARIANT

Zou het kunnen, bedacht ik, dat we bij het transponeren van de Japanse haiku naar een westerse vorm een kapitale fout hebben gemaakt door de 17 Japanse moren zomaar klakkeloos over te nemen als 17 lettergrepen? Een more is nu eenmaal niet hetzelfde als een lettergreep. Een more duidt in de Japanse taal een tijdsduur van een klank aan. Sommige lange klanken tellen er bijvoorbeeld voor 2 moren. Ook gebruiken ze in Japanse haiku’s snijwoorden, die op zich niet echt een inhoudelijke betekenis hebben en kunnen vergeleken worden met onze leestekens. Maar die snijwoorden (zoals ‘ya’ of ‘kana’) tellen wel mee als moren. Daardoor zijn de Japanse haiku’s inhoudelijk doorgaans een stuk korter dan de Nederlandse versies. Precies omdat wij besloten hebben om van die 17 moren 17 lettergrepen te maken, elke lettergreep als één lettergreep te tellen en de leestekens niet te laten meetellen als een lettergreep. Wij gebruiken dus in onze haiku’s van 17 lettergrepen meer woorden met een betekenis dan de Japanners in hun haiku’s. Zou het dan niet kunnen dat een haiku van 12 lettergrepen veel beter overeenkomt met de oorspronkelijke Japanse haiku? En bijgevolg veel juister de haikuziel bevat? Ja, besloot ik in het HAIKULAB en ontwikkelde er de tanshuku als variant op de klassieke haiku.

AANTAL REGELS

De tanshuku is dus een nieuwe vorm van de haiku, die je ook wel de minihaiku of verkorte haiku zou kunnen noemen en niet meer uit de traditionele 17 lettergrepen bestaat, maar uit 12 lettergrepen. Daarbij speelt de verdeling over het aantal regels geen enkele rol meer, zodat bij de zetting van de tanshuku meer een logische typo kan gevolgd worden, waardoor de tanshuku meteen ook makkelijker en dus beter leesbaar is.

Immers, ook de drieregelige zetting van de westerse haiku in een 5-7-5-verdeling is een pure afspraak geweest die nogal anekdotisch tot stand kwam. Bij de eerste vertalingen wist men niet goed hoe die haiku’s te drukken. In Japan werden ze immers in 1 verticale regel gedrukt. En wie een haiku in Japan kalligrafeerde (zoals alle oude haikumeesters) deed dat verticaal in een willekeurig aantal lijnen, zoals dit het mooist uitkwam, vaak in combinatie met een penseeltekening (haiga). Maar in het westen kennen we geen verticale schrijfwijze. En om de indruk te wekken dat deze nieuwe, volgens onze traditie wel erg korte poëzievorm toch een gedicht was, besloot men dan maar om de haiku in versvorm te noteren: een kort gedicht van drie regels van 5, 7 en nog eens 5 lettergrepen. Zo hoopte men de haiku makkelijker als een nieuwe vorm van poëzie bij de westerse lezer te kunnen introduceren.

De klassieke zetting uit Japan indachtig is er dus geen enkele reden om ons bij de introductie van een nieuwe variant van de haiku aan de drieregelige zetting te houden. Waarom zouden ook wij niet zoeken naar de mooiste manier van zetten: zoals het typografisch het mooist uitkomt en vooral zoals de haiku het mooist, het best, het meest logisch leest.

Of de tanshuku nu uit 2, 3, 4 of 5 regels bestaat, speelt dus geen rol meer. Het is vooral de inhoud die de ziel van haiku moet uitstralen, niet de manier van zetten. De typo moet die ziel vooral zo goed mogelijk ondersteunen.

Tanshuku is het Japanse woord voor verkorting, reductie, inkorting, vermindering. Samengevat is de tanshuku dus een verkorting van de klassieke haiku en brengt hij deze poëzievorm taalkundig dichter bij de oorspronkelijke Japanse haiku, die omwille van het systeem van moren en snijwoorden vaak korter en dus flitsender is dan de westerse versie. De tanshuku brengt met zijn verkorting de haiku dus dichter bij zijn oorsprong.

12 LETTERGREPEN

En waarom dan 12 lettergrepen? Om te beginnen behoort zo’n telling tot de traditie van een haiku en blijf ik het afspreken van een aantal lettergrepen beschouwen als een onderdeel van het spel van het schrijven én een manier om af en toe verplicht te worden om verder te zoeken, opnieuw te kijken, het gedicht te herschrijven, waardoor je niet zelden tot een beter gedicht komt dan dat je meteen stopte omdat het aantal lettergrepen er toch niet toe doet.

En 12, omdat we bij het schrijven van poëzie naar perfectie van schoonheid en zeggingskracht streven en het getal 12 als het getal van de perfectie wordt gezien. Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat 12 oorspronkelijk als grondtal werd beschouwd. En dat heeft dan weer te maken met de deelbaarheid van het getal. Het is behalve deelbaar door 1 en zichzelf ook deelbaar door 2, 3, 4 en 6. Dus door de eerste vier getallen uit ons getallenstelsel. Ons huidige grondtal 10 is alleen deelbaar door 1, 2, 5 en 10.

Bovendien heeft ook de christelijke leer zijn steentje bijgedragen aan deze status van perfectie. Omdat 3 en 4 volgens de christelijke leer beide heilige getallen zijn, is het product hiervan net als de som 7 extra heilig, dus perfect. Het getal 12 komt ook vaak voor.

12 lettergrepen is een flinke verkorting tegenover de klassieke 17, waardoor heel wat ballast uit het gedicht geschrapt kan worden en er in de tanshuku toch nog net genoeg ruimte overblijft om voldoende te suggereren en in de tanshuku een heel verhaal te schrijven.

VOORBEELDEN

Een hond, een man,
een man, een hond.
Heen en terug.

 

Luisteren
naar twee lettergrepen.
De tjiftjaf.

 

Een berk
in de sneeuw.
Eindelijk is hij
van kleur!

 

Ze kan het al met één hand!
Drinken uit een glas.

 

Naakt.
En haar rimpels
strijkt ze even
spiegelglad.

 

Nooit staat hij eens
in bloei,
de lantaarnpaal.
Lente.

 

Een heel tulpenveld!
Elke
bol
apart
geplant.

 

Hoor, het hekken piept.
Het moet nu zeven uur zijn.

 

De vlinder,
bladzij na bladzij
slaat hij zich om.

 

Haar haren
zijn nog wild.
Toch al madeliefjes.

 

R.H. BLYTH

Een bevestiging van mijn vermoeden dat we met minder lettergrepen dichter bij de oorspronkelijke haikuziel komen, vind ik bij de Brit R.H. Blyth, die niet alleen een groot haikukenner en vooral haikuliefhebber was, hij maakte ook de beste vertalingen van Japanse klassieke haiku’s die ik ken. Daarbij probeerde hij vooral de ziel van de oude haiku’s te vatten. Welnu, in zijn vertalingen komt Blyth zo goed als altijd minder dan 17 lettergrepen uit.

CONCLUSIE

De kortere tanshuku benadert dichter de traditionele Japanse haiku. En daarvoor kunnen verschillende bewijzen worden aangevoerd:

1. Japanse moren (tijdsduur van een klank) duren over het algemeen korter dan onze lettergrepen. Bij ons zijn woorden als ‘herfst’ en ‘schrik’ maar één lettergreep, maar ze duren in vergelijking met een Japanse more ontzettend lang. Je zou zelfs kunnen stellen dat ‘herfst’ drie moren telt: ‘her’, ‘fs’ en ‘t’. Want het zijn feitelijk drie uitgesproken klanken. Ook een woord als ‘schrik’ heeft dat: ‘schr’, ‘i’ en ‘k’. In onze taal kennen we veel van dit soort lange lettergrepen, vooral door het combineren van medeklinkers.

2. Sommige Japanse lange klanken tellen als twee moren. Bij ons tellen korte en lange lettergrepen altijd maar als één lettergreep. Vergeleken met de Japanse taal zouden woorden als ‘groot’ , ‘paard’ en ‘sneeuw’ bij ons ook als twee lettergrepen moeten tellen. En onze taal zit daar vol van.

3. De Japanse snijwoorden (leestekens) tellen ook mee als moren, waardoor er dus vaak minder ‘echte’ woorden staan in hun haiku’s. Onze leestekens tellen niet mee.

4. Minder lettergrepen stemt beter overeen met het oorspronkelijke idee dat een haiku in één adem rustig moet uitgesproken kunnen worden en alles wat erin zit in één bewustzijnsogenblik gevat moet kunnen worden. Dat is de oorspronkelijke zingeving van de 17 moren.

5. Als haikudichters afwijken van de westerse norm van 17 lettergrepen voor hun haiku’s, dan zijn het zo goed als altijd haiku’s met minder lettergrepen. Ook dat is een belangrijk teken.

6. Bij een vertaling volgens de haikuziel, volgens de inhoud van een Japanse haiku dus, kom je haast altijd kortere haiku’s dan 17 westerse lettergrepen uit. Dat bewijst ook R.H. Blyth in zijn vele, toonaangevende Engelse vertalingen van oude Japanse haiku’s.

7. Waarom dan 12 lettergrepen en niet het aantal vrij laten? Omdat het tellen een wezenlijke eigenschap is van de oorspronkelijke haiku en deel uitmaakt van het speelse én de uitdaging van deze dichtvorm. Het getal 12 is voor de tanshuku eerder symbolisch gekozen: het perfecte getal.

TRIGGER

Meer dan de klassieke haiku zou je de verkorte tanshuku als een trigger kunnen zien. Een trigger die je poëtisch denkvermogen op gang brengt, waardoor je een veel ruimer gedicht kunt lezen dan wat er werkelijk staat. Minder wordt meer. Of noem het een sleutel die deuren in je hoofd opent, waardoor je naar buiten kunt komen en verrast wordt door de omgeving, het weer of de horizon.

Vermoedelijk levert een tanshuku voor beginnende haikudichters ook sneller een goed resultaat en dus voldoening en is het een interessante introductie om in de geest van haiku te komen.

Het boeiende is nu om stil te staan bij het waarom van dit (relatieve) gemak. Wat ligt daarvan aan de basis? En is dat iets fundamenteels? Ik vermoed van wel. Ik vermoed meer en meer dat een kortere versie van 12 lettergrepen meer aansluit bij de échte haiku. Wij hebben hem in onze westerse transponering eigenlijk te lang gemaakt. Dat maakt dat je meer schrijfervaring nodig hebt om dat langere tot een goed einde te brengen. Of anders geformuleerd: bij het schrijven van een kortere haiku — een tanshuku dus — moet je minder ballast poëtisch trachten te verwoorden, waardoor het net iets makkelijker wordt om tot een goed resultaat te komen.